Merhaba hocam,

Yapay zeka ile ilgilenen kişiler olarak pek çoğumuz sizi kitaplarınızdan ve akademik çalışmalarınızdan tanıyoruz, belki bir kısmımız da sizin öğrenciniz olma şansını yakalamış olabilir. Sizinle ilgili bazı bilgilere kitaplarınızın arka kapaklarından veya Karadeniz Teknik Üniversitesinin ilgili sayfalarından ulaşabiliyoruz. Bu kapsamda daha önce Rusya'da Moskova Teknik Üniversitesi'nde eğitim aldığınızı, geçmişten günümüze yapay zekanın pek çok alanında çalışmalarınız olduğunu biliyoruz. Hayatınız ile ilgili detaylı bilgileri merak eden arkadaşlarımız biyografinizi söyleşimizin sonunda ayrı bir bölüm olarak okuyabilirler.

- Bunların dışında kendiniz ile ilgili olarak yapay-zeka.org takipçileri ile paylaşmak istediğiniz bilgiler nelerdir? Örneğin yapay zeka'ya ilginiz nasıl başladı? Kendinize akademik kariyer olarak neden bu alanı seçtiniz? Bu alan sizin başlangıçtaki beklentilerinizi karşıladı mı?
- İlk önce Türkiye?de yapay zeka konusunda tek olan son derece kapsamlı yapay-zeka.org sitenize gösterdiği hizmetlerden dolayı çok teşekkür ederim. Uzun yıllar sayfanızda Yapay Zeka konusunda son teknolojilerle ilgili verdiğiniz bilgiler ve sağladığınız imkanlar çok sevindiricidir. Bu bilgilerden birçok kişinin faydalandığını biliyorum. Sitenizi devamlı takip etmekteyim. Yapay Zeka ve Algoritmalara ilgi duyan kişilerin görüş ve önerilerini dinlemek ve duymak her zaman hoştur. (Kitabımın kaynaklar kısmında sitenize özellikle yer verdik).

Benim yapay zekaya olan ilgim aslında okuduğum bilimkurgu kitaplarıyla ve lisede meslek seçimi hevesimle başladı. Çocukluğumda kozmonotlar ve uzay araştırmaları ile çok ilgilenirdim; o zamanlar gerçekleşmesi hiç de hayal olmayan bu istek beni Rusya?ya, Teknik Üniversiteye götürmüştü. İlk Türk asıllı kozmonot olmak isteği vardı içimde. Bu desteye alınan adayların birçok testten geçtiğini, sağlıklı ve teknik olarak başarılı olması gerektiğini biliyordum. Aya inen otomatik sistemlerin uzaktan yönlendirildiğini, matematiğin bu işlerin temelini oluşturduğunu öğrenmiştim. Aktif bir şekilde sporla uğraşır ve matematiğin en ince noktalarına sahip olmaya çalışırdım. Okuduğum ?Profesör Douel?in başı? (A. Belyayev) kitabının da bana etkisi olmuştur. Kitapta bir profesör öldükten sonra başının (beyninin) nasıl yaşatıldığı ve bilgilerinin asistanı tarafından nasıl çalındığı anlatılmakta idi. Dolayısıyla her zaman bir tetikleyici bilginin olması şarttır. Sonralar ise bu meraklar üniversite yıllarında biçim değiştirdi ve daha yönlü olmaya başladı. Bilgisayarlarla uğraştığınızda kendinizi zaten yapay zekanın içinde bulmaktasınız. Örneğin üniversite yıllarında bir çeviri sisteminin olmasının çok kolaylıklar sağlayacağını düşünüyordum. Diğer taraftan daha zeki problemleri bilgisayarların nasıl çözeceğini merak etmekteydik. Akademik kariyer olarak bu alanı seçmem ise çalışmaların monoton olmaması ve daima bir gelişim içerisinde olmasıdır. Bu ise insanı daima bir arayış içerisinde olmaya iter. 20 yıl önce zeki olarak tanımladığınız bir çalışma günümüzde çok basit görülmektedir. Örneğin bir hesap makinesi veya basit bir çeviri programı kimseyi şaşırtmamaktadır. Ancak hayalleri gerçekleştirmek yolunda yapılan çalışmaları da takdir etmek gerekir. İnsanoğlu bir problemi ortaya koyarak mümkünlüğünü teorik olarak ispatlarsa o sonunda gerçekleşir. Dolayısıyla tam anlamıyla insanoğlu tarafından amaçlananlar ve düşünülenler hayata geçmese de sonuçta bunlar bilim ve teknolojinin gelişimine hizmet etmektedir.


- Yapay zeka ve Algoritmalar ile ilgili çeşitli kitaplar yazdınız. Bu kitapları yazarken hedefleriniz nelerdi? Bu hedeflere ne kadar ulaştığınızı düşünüyorsunuz? Önümüzdeki senelere ilişkin hedefleriniz nelerdir?


- Seçkin yayıncılık tarafından basılan ?Yapay Zeka? ve ?Algoritmalar? kitaplarımı yazdıkta aslında bugün de güncel olan teknik kaynak sıkıntısını gidermeye çalıştım. Çeşitli konularda farklı araştırmacılar tarafından çalışmalar yapılmaktadır. Fakat Yapay Zeka konusunda yapılan çalışmaların tam anlamıyla belli bir kronolojisini veren, yapay zekada neyin yapılması istendiğin açıklayan kitaplara ihtiyaç olmakta idi. Kitap yazmak çok zor aynı zamanda ise çok zevkli bir çalışmadır. Kitabı yazarken diğer hedeflerimden biri de benzeri konularda alternatif olabilecek diğer kitapların da yazılması idi. Ancak doğrusunu söylemek gerekirse kitabın ilk baskısı çıkan bu yıllar içerisinde alternatif olabilecek kapsamlı diğer bir kitaba rastlamadım. Buna göre kitabı her baskısında güncelleştirmekteyim. Yeni baskıya örneğin ?İnsan-Bilgisayar Etkileşimi? Bölümü eklenmiştir. Yapay Zeka kitabımın birçok araştırmacının akademik kariyerinde faydalı olduğunu biliyorum. Bu ise insanın yaptığı işin faydalı ve gerekli olduğunu göstermektedir.
Aslında hedefler her zaman gelişir ve değişir. İster Azeri-Türkçe otomatik çeviri sistemi, ister Biometrik, isterse de bilgi güvenliği ve oyunlar konusunda araştırmalarım ve projelerim devam etmektedir. Önümüzdeki senelerde değerli okuyucularımla ?Biometrik Güvenlik? ve ?Stratejili Oyunlar? konularında kitaplarımla görüşebilirim. Bu alanlardaki uygulamalar da zeki algoritmaları gerektirmektedir. Bir müzikten ne kadar zevk alınırsa bilgisayarda programlanan stratejili oyunlar da bir o kadar ilginç, şaşırtıcı ve beyin antrenmanı için gerekli olmaktadır.

- Yapay zeka çalışmalarına genel bakış açınız nedir? Daha açık bir şekilde sormak gerekirse genel yapay zeka (artifical general intelligence) veya başka bir deyişle insan zekasının tam karşılığı olabilecek şekilde genel problemlere çözümler üretebilecek bir zekaya ulaşmaya çalışmanın mı yoksa sınırları ve hedefleri belirgin özel konularda, gerçek hayatta uygulanabilir ve yaşamda fayda sağlayacak türdeki çalışmaların mı daha uygun olduğunu düşünüyorsunuz?

- Biz şimdilik kavraya ve anlayabildiğimiz açıdan olayları değerlendirmekteyiz. İnsan beyni insan beynini anladığı kadarıyla inceleyebilmektedir. Anlamadıklarımız bunların olamayacağı anlamına gelmez. Temellerini sibernetikten alan yapay zeka, sibernetikten farklı olarak yalnız merkezi sinir sisteminin modellenmesi ile değil daha yüksek seviyede bilgi modellemesi ile uğraşmaktadırlar. Yapay Zeka, şimdiki durumda bilgisayarlar için zor olan, fakat insanlar tarafından çözülen problemlerin bilgisayarda gerçekleşmesi için gerekli yaklaşımların incelenmesine yönelik araştırma alanı olarak tanımlanmaktadır. Burada ?şimdiki zamanda? zor olan? kelimelerinin kullanımı düşünen makinelerle ilgili düşüncelerimizin zamanla değişebileceğinden kaynaklanmaktadır. Bilgisayarların deterministik bir makine olduğunun unutulmaması gerekir. Bu tartışmalar bizleri Turing ve Çin odası testlerine götürmektedir. İnsan her zaman hayal etmekte, daha fazlasını istemekte ve hatta hayallerinin ötesini görmek istemektedir. Bu hayaller Robocop?ları, Terminator?ları, Matrix?leri ortaya çıkarmaktadır. İnsan zekasının tam karşılığı olabilecek şekilde genel problemlere çözümler üretebilecek bir zekaya sahip olan örneğin bir robotun üretilmesine gerek yoktur. Kahvaltımızı hazırlayan, odayı temizleyen, bizlerle oyun oynayan, üstelik buluşlar yapan, teoremler ispatlayan zeki robotlardan sonuçta insanlar sıkılır ve yeni arayışa girer. Öte yandan de buna gerek var mı? Dolayısıyla yaşamımızda faydalı olabilecek çalışmalara ağırlık verilmesinin daha uygun olduğunu düşünüyorum. Sınırları ve hedefleri belirgin özel konularda çalışmaların yapılmasını daha mantıklıdır. Buraya düşüncenin okunması dahil olduğu gibi, bir problem çözümleyicisi veya doğal dili, sesi anlayan sistemin tasarımı da dahil olabilir.

- Size göre geçmişten günümüze yapay zeka çalışmalarının seyri nasıl gitmektedir? Başka bir deyişle dünyada yapay zeka üzerine yapılan çalışmalar doğru bir şekilde yürütülmekte midir? Türkiye'deki çalışmalar bu anlamda hangi seviyededir? Türkiye'den ve Dünya'dan doğru yolda olduğunu düşündüğünüz birkaç projeye örnek verebilir misiniz?

- Zekanın ne olduğunun kesin tanımı verilmemektedir. Zeka tüm insanlar tarafından bilinse de, görülse de, tanınsa da kesin bir formülünün verilmesi yanlış olabilir. Bu da doğal olarak beraberinde yapay zeka çalışmalarının seyrine yön vermektedir. Günümüzde daha çok bilgisayarların zeki olması değil, insanların makineleştirilmesi tartışılmaktadır. ?Bilgisayarların insanlaşmasından? ziyade ?insanların bilgisayarlaşmasından? bahsedilmektedir. Henüz 1958 yılında Yapay Zeka?nın öncüllerinden H.Simon ve A.Newell aşağıdaki iddialı tahminleri yapmaktaydılar.

1) On yıl içerisinde bilgisayarlar, iştirakleri yasaklanmazsa, satranç üzere dünya şampiyonları olacaktır.
2) On yıl içerisinde bilgisayarlar henüz bilinmeyen önemli teoremler ispatlayacaklar.
3) On yıl içerisinde birçok psikolojik teoriler bilgisayarda modellenebilecek.

60 yıldan fazla zaman geçmesine rağmen bu hedeflerden yalnız ilki gerçekleşmiş gibi görünüyor. Örneğin Rubka3 (2976), Naum 4 (2910), Shredder 12 (2905) bilgisayar programlarının ELO katsayıları ilk sırada olan büyük ustalarınkinden (V.Topalov 2810, M.Carlsen-2801, V.Anand-2788) çok fazla olmaktadır. Teorem ispatında fazla bir ilerleme görülmemektedir. Psikolojik olayların araştırılması ise psikolojik araştırmaların kendisini geliştirdi. Bazı psikolojik fenomenlerin bilgisayarda modellenmesinin zor olduğu anlaşılmıştır. Dolayısıyla bazı zeki davranışların modellenmesinin prensip, diğerlerinin ise zaman karakterli olduğu anlaşılmıştır. Türkiye?deki yapay Zeka çalışmaları genellikle son zamanlar bir ivme kazanmaktadır. Türkiye?de yapılan projelere örnek olarak akıllı robotları, işaret dilinin bilgisayar tarafından anlaşılması, çeviri sistemleri, yaşın ve yüz ifadelerinin otomatik tanınması projelerini gösterebiliriz. Dünyada dikkate değer çalışmalara örnek olarak ise beyinden gelen sinyallere göre modelleme yapmayı amaçlayan Warwick?in Cyborg 2.0 projesini (University of Reading, İngiltere), askeri amaçla tasarlanan robot yılanı (İsrail), 2008 yılında Pittsburgh Üniversitesinde Artur isimli maymun üzerinde düşüncenin modellenmesi için yapılan çalışmaları vb. göstermek mümkündür.

- Yapay zeka konularıyla ilgilenen örneğin orta okul veya lise seviyesindeki genç arkadaşlara neler tavsiye edersiniz?

- Ortaokulun sonları ve özellikle lise yaşı erişkinliğe psikolojik olarak hazırlanma dönemidir, kişiliğin ve olgunluğun oluşumu aşamasıdır. Bu dönemde ister iyi örnekler, isterse de iyi çevre çok önemlidir. Yeni arayışlar, deneme merakı bu yaşlarda artar ve beyin ilginç bir şekilde bilgi alma gereği duyar. Hep ?Neden?? sorusuna yanıt arar. Örneğin lisede olduğumda birçok okul kitabının anlaşılmaz dille yazıldığını, sıkıcı olduğunu düşünüyordum ve lise son sınıfta yeni bir geometri, fizik kitabı yazmak hevesi beni sarmıştı. Neden bir kitap yazıldıktan sonra liselilerin görüşlerinin alınmaması beni şaşırırdı. Sadece bilgi yığını ile öğrenmek çok zor. Buna göre doğru yönlendirme çok önemlidir. Bu arkadaşlara tavsiyem; basit düzeyde de olsa teknolojiye sahip olmak, iyi ve uygun kaynakları seçip okumak, pratik olarak kendilerini geliştirmeğe çalışmak. Bir işin felsefesini bu yaşlarda anlamak çok önemlidir. İşin özünü anlarlarsa üniversiteye geldikte müthiş çalışmalar yapabilirler. Amma genç olduklarını, her şeyin çalışmakla elde edilebileceğini, fakat dinlenmelerinin de gerekli olduğunu unutmamalıdırlar.

Hocam ayırdığınız değerli zamanınız ve bizimle paylaştığınız faydalı bilgiler için teşekkür ederiz.

- Verdiğiniz güzel sorular ve sayfanızda bana ayırdığınız bölüm için ben de sizlere teşekkür ederim. Uzun yıllar sayfanızda Yapay Zeka konusunda son teknolojilerle ilgili verdiğiniz bilgiler ve sağladığınız imkanlar çok sevindiricidir. Umarım bu başarılarınız devam eder. Umarım okuyucularınız aradıkları diğer soruların yanıtlarını Yapay Zeka ve Algoritmalar kitabımda bulur.


Yazar hakkında:

Vasif Vagifoğlu Nabiyev 1979 senesinde Liseyi, Lise birincisi olarak altın madalya ile bitirdi ve St. Petersburg (Rusya) Elektroteknik Üniversitesi "Bilgisayar Mühendisliği" fakültesi "Bilgisayar destekli sistemler" Bölümünü kazandı. 1985 yılında başarı ile Yüksek Lisans eğitimini tamamladıktan sonra 1985-88 senelerinde Akustik Araştırma Enstitüsünde (St.Petersburg) yüksek mühendis olarak çalıştı. 1988 senesinde Moskova Teknik Üniversite'sinde "Bilgisayar Mühendisliği" bölümünde doktora çalışmalarına başladı. 1990 Aralıkta başarı ile Yapay Zeka konusunda doktora çalışmasını tamamladı ve Bilgisayar Bilimleri dalında doktor ünvanı aldı.

Araştırma alanları Yapay Zeka, Ayrık Sistemler, Biyometri, Güvenlik Sistemleri ve NP algoritmalarla ilgilidir. Şu sıralar İşaret dilinin, insanın ruhsal durumunun ve yaşın bilgisayarlı tanınması, biyometrik güvenlik, oyunların programlanması konularında çalışmaktadır.